Điện não đồ – phương pháp phát hiện các rối loạn chức năng của bộ não trong các bệnh lý thần kinh

Khái niệm: Điện não đồ ghi lại các hoạt động điện sinh học của não bằng cách đặt điện cực ở da đầu, một số ít trường hợp được  đặt ở bề mặt vỏ não hoặc trong chất não.

Những hoạt động điện này biểu hiện bằng các sóng trên bản ghi điện não

I. LỢI ÍCH CỦA KHẢO SÁT ĐIỆN NÃO ĐỒ:

Đặc biệt quan trọng giúp phát hiện các rối loạn chức năng của bộ não trong các bệnh lý thần kinh:

1. Chẩn đoán và theo dõi động kinh hay các rối loạn co giật khác

2. Hỗ trợ chẩn đoán chết não

3. Đánh giá mức độ thức tỉnh trong gây mê

* Còn có thể theo dõi chức năng não trong các bệnh lý khác:

1. U não

2. Chấn thương đầu

3. Rối loạn chức năng não

4. Viêm não

5. Đột quị

6. Rối loạn giấc ngủ

7. Sa sút trí tuệ

II. ĐẠI CƯƠNG VỀ ĐIỆN NÃO ĐỒ:

1. Điện não đồ bình thường:

Ở người lớn lúc thức: nhịp trội phía sau tần số 8.5 – 11Hz, các hoạt động nhanh, tần số thấp ở các chuyển đạo phía trước.

Một số biến thể bình thường: nhịp Mu (điện thế âm tần số 8 – 10Hz, mất cử động tay bên đối diện), biến thể alpha chậm, alpha nhanh, sóng lamda, sóng nhọn dương thùy chẩm trong giấc ngủ…

2. Các bất thường hay gặp trên điện não đồ:

* Các sóng chậm: Trong tổn thương cấu trúc não, hay liên quan mật thiết với các hoạt động  động kinh hay do các bệnh lý não.

* Các bất thường về biên độ:

– Biên độ thấp cục bộ: Do tổn thương vỏ não, tổn thương choán chổ trong hay ngoài sọ.

– Biên độ thấp lan tỏa gặp trong trường hợp bệnh nhân lo lắng gây giảm tính đồng bộ của hoạt động vỏ não, cũng có thể gặp trong trường hợp có tổn thương vỏ não hay rối loạn chức năng vỏ não.

– Điện não đẳng điện

– Biên độ tăng cục bộ trong khuyết sọ: hoạt động beta biên độ cao, tăng độ nhọn của các sóng (nhịp cửa sổ – breachrhythm)

* Các hoạt động có chu kỳ:

– Khu trú ở một bên bán cầu, có lúc xuất hiện độc lập ở hai bán cầu. Các bất thường này có thể gặp trong các tổn thương não cấp: đột quỵ, viên não, động kinh lâu năm.

– Hoạt động có chu kỳ toàn thể: bệnh não chuyển hóa, ngộ độc, thiếu oxy, bệnh bò điên (Creutzfeldt – Jacob) dạng bùng nổ – ức chế (burst – suppression pattern) hay dạng ức chế – bùng nổ (suppression – burst pattern) gặp trong các bệnh não nặng.

* Động kinh:

Điện não đồ sẽ ghi nhận xem có các phóng điện dạng động kinh hay không, khu trú hay toàn thể, vị trí ở đâu. Các phóng điện dạng động kinh gồm: gai, sóng nhọn, phức hợp gai – sóng, gai – sóng chậm, đa gai, đa gai – sóng chậm, đa sóng nhọn – sóng, đa sóng nhọn – sóng chậm.

Bệnh nhân đang được tiến hành đo điện não tại bệnh viện quân y 121

III. ĐO ĐIỆN NÃO ĐỒ CÓ TÁC HẠI GÌ?

Người bệnh có thể hơi khó chịu trong quá trình đo khi kỹ thuật viên gắn các điện cực lên da đầu. Người bệnh hoàn toàn yên tâm vì điện não đồ là phương pháp an toàn và vô hại, không có bất kỳ dòng điện nào truyền vào cơ thể người bệnh, điện não đồ chỉ giúp ghi lại các hoạt động điện của vỏ não người bệnh mà thôi.

IV. QUY TRÌNH GHI ĐIỆN NÃO ĐỒ:

1. Quy trình đo điện não thường quy: kéo dài khoảng 20 – 30 phút. Đầu tiên người bệnh nhắm mắt thư giãn 3 – 4 phút, sau đó thực hiện nghiệm pháp nhắm, mở mắt (mở mắt trong vòng 10 giây, sau đó nhắm mắt) nghỉ 5 phút sau nghiệm pháp nhắm, mở mắt, sau đó thực hiện nghiệm pháp hít thở sâu (tăng thông khí) trong 3 phút, và làm tiếp nghiệm pháp kích thích ánh sáng sau đó. Kết thúc quá trình ghi điện não bằng việc cho bệnh nhân nhắm/ mở mắt thêm một lần nữa.

Nghiệm pháp nhắm mở mắt (nghiệm pháp Berger): Giúp xác định tình trạng ức chế nhịp alpha khi mở mắt và tình trạng thức tỉnh của người bệnh.

2. Các nghiệm pháp hoạt hóa: được sử dụng thường quy để gợi ra các hoạt động dạng động kinh (epiletiform activity) ở những bệnh nhân nghi ngờ động kinh.

* Tăng thông khí (Hyperventilation): thực hiện trong 3 phút. Không thực hiện nghiệm pháp này cho người có bệnh lý tim mạch nặng, bệnh lý mạch máu não nặng, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính.

* Kính thích ánh sáng (Photic stimulation): Khởi đầu ở tần số kích thích 3 chu kỳ/giây, sau đó tăng dần đến 30 chu kỳ/giây. Thời gian kích thích ở một tần số là 10 giây và thời gian nghỉ giữa 2 tần số kích thích cũng là 10 giây. Nghiệm pháp này phải ngưng ngay khi bệnh nhân có đáp ứng co giật do ánh sáng (photoconvulsive response)

* Gây mất ngủ (sleep deprivation): Đây là nghiệm pháp giúp làm tăng khả năng phát hiện hoạt động động kinh, giúp ghi điện não đồ giấc ngủ.

V. BẠN CẦN CHẨN BỊ GÌ KHI CẦN ĐO ĐIỆN NÃO ?

1. Gội đầu sạch sẽ đêm trước ngày đo, không dùng dầu dưỡng tóc, gel tạo nếp tóc.

2. Tránh uống cà phê trong ngày đo điện não.

3. Nói rõ cho bác sỹ biết nếu người bệnh đang dùng thuốc, có đặt máy tạo nhịp…

4. Nếu cần hẹn người bệnh đo điện não giấc ngủ, người bệnh cần phải thức khuya, dậy sớm vào tối hôm trước (ngủ lúc 0 giờ và dậy lúc 3 giờ), không được ngủ trong thời gian chờ đo điện não.

BS CKII Đỗ Kim Hoa – Khoa Chẩn đoán chức năng

Đăng ngày 25/12/2015