Nhân một trường hợp hẹp động mạch đốt sống

Ngày 22/12/2016, Bệnh viện quân y 121 đã tiếp nhận bệnh nhân Đoàn Hữu N, sinh năm 1962, thường trú tại Ấp phước Hòa, xã Hòa Phú, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long. Bệnh nhân bị bệnh nhức đầu chóng mặt khoảng 5 tháng nay, đã điều trị ở nhiều Bệnh viện, với chẩn đoán “Thiểu năng tuần hoàn não”. Gần đây bệnh nhân có các biểu hiện đau đầu từng cơn vùng chẩm, đau lan tới đỉnh đầu, thái dương và hốc mắt, đau một bên kèm theo chóng mặt từng cơn ngắn khi quay đầu đột ngột, ù tai, đau ở một bên phải cổ, mờ mắt nhìn đôi, nuốt khó, đỡ lưới cảm giác nghẹn ở cổ.

Được Khoa Chẩn đoán hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não với các xung T1W, T2W, FLAIR, DWI, và MRA hệ thống mạch máu não. Kết quả bệnh nhân bị hẹp động mạch sống – nền hai bên. Mức độ hẹp khoảng 80% đường kính động mạch, gây nên bệnh cảnh “Thiểu năng tuần hoàn não”.

 Ảnh chụp CHT thấy hẹp động mạch sống – nền hai bên

 Ảnh chụp CHT hệ động mạch sống – nền bình thường            

Thiểu năng tuần hoàn não là một bệnh hay gặp ở lứa tuổi trên 50, gây đau đầu, đau cổ gáy, chóng mặt. nguyên nhân hay gặp nhất là do vữa xơ động mạch… thiểu năng tuần hoàn não có thể diễn tiến lâu ngày, hoặc có biến chứng nặng nề là gây nên bệnh cảnh đột quỵ nhồi máu não hệ sống nền rất nguy hiểm khi một động mạch bị huyết khối  gây tắc hoàn toàn, bệnh nhân có thể tử vong do suy hô hấp, tuần hoàn vì thân não bị nhồi máu hoại tử cấp, phù não.

Não được nuôi dưỡng bởi hai hệ động mạch: hệ động mạch cảnh ở phía trước chi phối toàn bộ phần lớn bán cầu đại não và hệ thống động mạch đốt sống thân nền ở phía sau.

Hệ động mạch cảnh có tuần hoàn bàng hệ phong phú nên khả năng bù trừ tương đối tốt, ít có biểu hiện triệu chứng của thiểu năng tuần hoàn não hệ cảnh. Các triệu chứng của thiểu năng tuần hoàn não hay gặp biểu hiện của hệ động mạch đốt sống thân nền vì cung lượng đến động mạch đốt sống chỉ bằng 10% cung lượng máu đến động mạch cảnh và vận tốc lưu thông ở đây cũng kém hơn.

Thiểu năng tuần hoàn não hệ động mạch đốt sống thân nền là một bệnh rất hay gặp.  Nguyên nhân chủ yếu là do vữa xơ động mạch, vữa xơ động mạch khu trú tại nơi xuất phát của động mạch não sau hoặc chỗ phân đôi của các động mạch, đoạn cuối động mạch đốt sống. khi gặp các yếu tố kết hợp khác như huyết áp động mạch thấp sẽ có những biểu hiện của triệu chứng thiểu năng tuần hoàn não. Một nguyên nhân gây thiểu năng tuần hoàn động mạch đốt sống thân nền đó là tình trạng thoái hóa cột sống cổ, tùy mức độ thoái hóa khớp, mấu gai bên cột sống gây chèn ép động mạch đột sống. Đặc biệt một số động tác như quay đầu đột ngột, hoặc gập cổ quá mức có thể chèn ép gây cản trở đường đi của động mạch đốt sống đối bên ở đoạn cổ C1. Các bất thường bản lề đốt sống cổ C1 và lỗ chẩm cũng là nguyên nhân hiếp gặp của thiều năng tuần hoàn não hệ sống nền.

Thoái hóa đốt sống cổ gây thiếu máu não

Các triệu chứng của bệnh gợi ý lúc đầu thường xuất hiện thoáng qua, sau tiến triển, hay tái phát. Các tổn thương có thể lan tỏa rải rác hoặc có khi khu trú. Nhức đầu rất thường gặp do hậu quả của rối loạn tuần hoàn hoặc thiếu máu. Đau sau gáy, vùng chẩm, đôi khi đau âm ỉ hoặc từng cơn lan lên nửa bên đầu. Chóng mặt và rối loạn thăng bằng, cảm giác lảo đảo thoáng qua hoặc xoay tròn kiểu rối loạn tiền đình. Các cảm giác trên có thể thoáng qua hoặc tăng lên khi thay đổi tư thế kéo dài nhiều giờ đến vài ngày, có thể tự hết hoặc dùng thuốc chữa triệu chứng đỡ. Rối loạn vận nhãn, nhìn đôi, nhìn sang hai bên mờ hoặc có ám điểm kéo dài trong vài giây vài phút. Các triệu chứng này xảy ra đột ngột khi từ nằm chuyển sang ngồi hoặc đứng. Có thể gặp ảo thị, các rối loạn vận động, cảm giác hai chân như bị lấy đi đột ngột, gây thiếu máu thoáng qua ở cột tháp vùng hành não.

Các triệu chứng có thể gặp như ù tai, giảm thính lực một bên hoặc hai bên thoáng qua. Rung giật nhãn cầu, hội chứng tiền đình, chóng mặt buồn nôn và nôn…

Khi có các triệu chứng trên, người bệnh nên đến bệnh viện khám sớm để được làm các xét nghiệm cần thiết giúp chẩn đoán căn nguyên để điều trị có hiệu quả.

Biến chứng có thể gặp

Thiểu năng tuần hoàn não có thể diễn tiến lâu ngày với các dấu hiệu như trên, hoặc có biến chứng nặng nề hơn đó là gây nên bệnh cảnh đột quỵ não hệ sống nền rất nguy hiểm khi động mạch bị huyết khối tắc hoàn toàn, bệnh nhân có thể tử vong do suy hô hấp, tuần hoàn vì thân não bị nhồi máu hoại tử cấp tính, phù não.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hẹp động mạch sống-nền

– Chụp Xquang thường qui cột sống cổ các tư thế thẳng nghiêng, chếch ¾  hai bên đánh giá tình trạng thoái hóa cột sống gây hẹp các lỗ liên hợp nơi mạch máu thần kinh đốt sống đi qua. Phát hiện các bất thường bản lề cột sống cổ.

– Cộng hưởng từ mạch máu: là phương pháp tạo ảnh mạch máu có giá trị cao trong chẩn đoán bệnh mạch máu não.

– CT đa lớp cắt (MSCT): là phương pháp tạo ảnh mạch máu sử dụng tia X và thuốc cản quang tiêm qua tĩnh mạch ngoại vi, có thể hiện thị chi tiết mạch máu trong và ngoài sọ.

– Chụp mạch xóa nền (DSA): là phương pháp tạo ảnh mạch máu bằng tia X, sử dụng thuốc cản quang bơm qua ống thông vào lòng mạch, cung cấp thông tin chính xác về tình trạng lòng mạch, vẫn đang được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán bệnh mạch máu.

Chụp MRI để phát hiện thời gian bắt đầu đột quỵ

Trước đây các Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh hay dùng phương pháp chụp CT scan để hỗ trợ điều trị đột quỵ. Tuy nhiên cách này không thể xác định khi nào thì một cơn đột quỵ bắt đầu.

Từ ngày chụp cộng hưởng từ (MRI) xuất hiện đã cung cấp những hình ảnh chính xác hơn về não bộ và các mạch máu trong não của bệnh nhân đột quỵ so với CT scan. MRI có thể được áp dụng để tìm kiếm, phát hiện những dấu hiệu thời gian khởi phát đột quỵ ngay cả khi thời gian khởi đầu của đột quỵ là chưa biết. Xác suất chính xác khoảng 90% các trường hợp, trong khi các xét nghiệm khác có độ chính xác thấp hơn.

Hình ảnh chụp CHT nhồi máu cấp

Chụp MRI không hoàn hảo nhất nhưng thích hợp nhất với người đột quỵ

Nếu phương pháp chụp CT không thể giúp bác sĩ nhận ra những thay đổi rất nhỏ trong lưu lượng máu tuần hoàn não, bác sĩ sẽ không cảnh báo với bệnh nhân có nguy cơ đột quỵ. Bởi vậy mà “chụp MRI là ưu tiên số một” trong việc xác định đột quỵ. Mặc dù một lần chụp MRI có thể mất từ 30 – 45 phút để hoàn thành, tuy nhiên chậm trễ này là đáng giá nếu việc này có thể giúp cho các bệnh nhân sống sót nhờ việc sử dụng TPA đúng lúc. Một bác sĩ Chẩn đoán hình ảnh uy tín đã nhận xét: “Đó không phải là phương pháp hoàn toàn hoàn hảo nhất nhưng nó thực sự tốt hơn với các xét nghiệm khác đối với người đột quỵ”

BS CKI Trần Thanh Huệ